کودکانی که مهارتهای اجتماعی جدید یاد میگیرند، در شرایط تنشزا کورتیزول (هورمونی که در شرایط تنشزا در خون ترشح میشود) را تجربه میکنند.
یادگیری مهارتهای اجتماعی یکی از مهمترین قسمتهای تحول کودکان است. مهارتهای خوب اجتماعی به کودک کمک میکند تا با دیگران تعاملهای مثبتی داشته باشد و بتواند از نیازها، خواستهها و احساسهایش به شکل موثری صحبت کند. علاوه بر این، آنچه باید بدانیم اینست که منفعتهای برخورداری از چنین مهارتهایی به داشتن ارتباطهای اجتماعی موثر ختم نمیشود. مثلا پژوهشی نشان میدهد که برخوردار بودن از مهارتهای اجتماعی، ممکن است باعث کاهش تنش و استرس کودکان در محیط مهدکودک شود.
با بزرگتر شدن کودک، مهارتهای اجتماعی نیز نیاز به اصلاح دارند. برخورداری از این مهارتها حالت صفر و یا یک ندارند که کودک داشته باشد یا نداشته باشد، بلکه این مهارتها با افزایش سن، ادامه پیدا میکند و میتوانند به مرور باز هم یاد گرفته شوند و با تلاش و به کارگیری بیشتر، تحکیم شوند.
برخی از مهارتهای اجتماعی پیچیده هستند – مثلا یادگیری اهمیت جراتمندی وقتی یکی از دوستان قلدری میکند و یا ساکت ماندن زمانیکه با رای داور موافق نیست. والدین میبایست به دنبال فرصتهای یادگیری مناسب برای کمک به کودکان باشند تا عملکرد آنها در زمینه مهارتهای اجتماعی را بهبود دهند. در ادامه به 7 مهارت اساسی اجتماعی برای کودکان و چگونگی آموزش آنها به کودکان خواهیم پرداخت.
1. اشتراکگذاری
تمایل برای اینکه کودک اسنک و یا اسباببازیای را با دیگری به اشتراک بگذارد کمک بزرگی میکند تا کودک بتواند دوست پیدا کند و دوستیهایش را حفظ کند. بر طبق پژوهشها، کودکان از سن 2 سالگی احتمالا چنین تمایلی را نشان میدهند، ولی معمولا زمانی این کار را میکنند که به منابع فراوانی دسترسی داشته باشند.
با این حال، کودکان بین 3 تا 6 سال وقتی پای به اشتراک گذاشتن منابعشان با دیگران وسط میآید، خودخواه هستند و این مطلب برایشان هزینههایی هم دارد. مثلا کودکان ممکن است توجهی به دادنِ نیمی از کلوچهاش به دوستش نداشته باشد چون برای او این مطلب به این معنی است که لذت کمتری خواهد برد. ولی همان کودک ممکن است دوست داشته باشد تا اسباببازیای را که دیگر علاقهای به استفاده از آن ندارد را به دیگری بدهد تا با آن بازی کند.
در سنهای 7، 8 سالگی، کودکان بیشتر با مقوله انصاف سر و کار دارند و طبیعتا تمایل بیشتری برای به اشتراکگذاری دارند. کودکانی که حس خوبی نسبت به خودشان دارند، احتمال بیشتری برای به اشتراک گذاشتن وسائلشان با دیگران دارند و همین به اشتراکگذاری کمکشان میکند تا حس خوبی نسبت به خودشان داشته باشند. آموزش دادن این مطلب به کودکان باعث افزایش عزتنفس آنها میشود.
چطورتمرین کنیم؟
گرچه اصلا مجبور کردن کودک به اینکه وسائلش را با دیگران به اشتراک بگذارد، کار درستی نیست، ولی میتوانید هر زمان چنین فرصتی وجود داشت، آنرا به کودک گوشزد کنید. زمانیکه کودک چیزی را با دیگری به اشتراک گذاشت، تحسینش کنید و به اینکه دیگری الان چه احساسی دارد، اشاره کنید. چنین چیزی بگویید: " تو انتخاب کردی که مقداری از اسنکت را به خواهرت بدهی. مطمئنم اون الان خیلی خوشحاله. خیلی کار خوبیه."
2. همکاری
همکاری یعنی کار کردن با همدیگر برای رسیدن به هدفی مشترک. کودکانی که همکاری میکنند وقتی دیگران درخواستی را مطرح میکنند، با احترام برخورد میکنند. چنین کودکانی علاوه بر برخورد محترمانه مشارکت میکنند، و تا جایی که میتوانند به دیگری کمک میکنند.
مهارت همکاری خوب یکی از ارکان موفقیت برای خوب کنار آمدن با اجتماع است. کودک شما به همکاری کردن با دیگران در کلاس درس و زمین ورزشی نیاز دارد. همکاری کردن به همان اندازه که برای یک فرد بزرگسال ضروری است، برای کودک هم ضروری است.
تقریبا در سن سه و نیم سالگی کودکان میتوانند بر روی اهداف مشترکی با دیگران کار کنند. برای کودکان، همکاری کردن میتواند به هر شکلی از جمله خانهسازی کردن با هم، یا انجام بازیای باشد که همه باید در آن با هم همکاری کنند. بخشی از همکاری به این معنی است که وقتی اوضاع بر وفق میلت جلو نرفت، نیز همراه جمع باش تا به هدف کلیتری که داری برسی. با همکاری کردن کودکان متوجه میشوند که موفقیت دیگری به معنی از بین رفتن ارزش خودشان نیست.
وقتی پای همکاری و مشارکت به میان میآید، برخی کودکان ممکن است نقش رهبری به خود بگیرند، و برخی دیگر دوست داشته باشند از دستورالعملهای رهبر پیروی کنند. در هر صورت، همکاری کردن فرصت عالیای برای یادگیری کودکان در مورد خودشان و اینکه چطور بهترین عملکرد در گروه را داشته باشند، فراهم میکند.
چطورتمرین کنیم؟
در مورد کار گروهی و اینکه چقدر وقتی کارها به صورت گروهی انجام میشوند، خروجی بهتری دارند، صحبت کنید. فرصتهایی برای کل خانواده و همکاری همه با هم ایجاد کنید، مثلا با هم غذا درست کنید و یا کارهای خانه را انجام دهید و بر ضرورت همکاری تاکید کنید.
3. گوش کردن
گوش کردن فقط ساکت بودن نیست- بلکه به معنی جذب حداکثر چیزهایی است که طرف مقابل میگوید. گوش کردن یکی از عنصرهای ضروری ارتباط سالم است. قسمت بیشتر یادگیری کودک در مدرسه وابسته به توانایی خوب گوش دادن کودک به چیزهایی است که معلم میگوید.
متوجه شدن چیزهایی که گفته میشود، یادداشت کردن و فکر کردن به چیزهایی که گفته شد، وقتی کودک به مقاطع بالاتری تحصیلی میرسد، اهمیت فراوانتری پیدا میکند. ایجاد کردن فرصتهای فراوان برای تمرین کردن مهارت گوش دادن، باعث بهبود و تقویت این مهارت در کودک خواهدشد.
گوش دادن عامل مهمی در پرورش همدلی نیز هست. کودک در صورتی که نتواند در ابتدا خوب به چیزی که طرف مقابلش میگوید، گوش کند، توانایی نشان دادن مهربانی و شفقت و پیشنهاد کمک کردن را نخواهد داشت.
برای کودک بسیار ضروری است که همینطور که رشد میکند، یاد بگیرد چطور به حرف مدیرش گوش کند، به حرف شریک عاطفیاش گوش کند، و یا به دوستش گوش کند. برای یاد گرفتن این مهارت شاید ضرورت داشته باشد تا در عصر دیجیتال و تکنولوژی مهارتهای دیگری را نیز کودک یاد بگیرد. از همان سنین کودکی به کودک تاکید کنید، زمانی که زمان مکالمه با فرد دیگر به هیچ عنوان از تلفن همراه استفاده نمیکنیم.
چطورتمرین کنیم؟
وقتی کتابی برای کودکتان میخوانید، گاهی توقف کنید و در مورد اینکه چه چیزی خواندید از او سئوال بپرسید. صبر کنید و بگویید: " تا اینجا بگو ببینم از قصه چی یادت مونده؟"
کمکشان کنید تا جاهایی را که یادشان رفته است بتوانند به یاد بیاورند و تشویقشان کنید تا همینطور که ادامه کتاب را میخوانید، خوب گوش کنند. وقتی دیگران در حال صحبت کردن هستند، اجازه ندهید حرف دیگران را قطع کنند.
4. پیروی کردن از دستورها
کودکانی که برای پیروی کردن از دستورها و راهنماییهایی که بهشان میشود، چالش دارند، با پیامدهای زیادی روبرو خواهند بود. از انجام دادن دوباره کارها گرفته تا به واسطه رفتارهای نامناسب به دردسر افتادن، عدم پیروی از دستورالعملها و راهنماییها میتواند مشکل بزرگی باشد.
چه به کودکتان راهنمایی کنید، اتاقش را مرتب کند و یا به او راهنمایی کنید، مهارت فوتبالش را تقویت کند، برای کودک بسیار مهم است که بتواند از این راهنماییها استفاده کند و از آنها پیروی کند.
قبل از اینکه از کودکتان انتظار داشته باشید تا از راهنماییها و دستورهایتان پیروی کند، ضروری است که خودتان شیوه درست راهنمایی کردن را یاد بگیرید. برای خوب راهنمایی کردن و اجتناب از اشتباه، از این راهکار استفاده کنید:
در هر زمان فقط یک یک چیز از کودک بخواهید. به جای اینکه بگویید: "کفشهایت را بردار، کتابهایت را در کتابخوانه بگذار و دستهایت را بشور." صبر کنید تا ابتدا کفشهایش را بردارد و سپس خواسته بعدیتان را بیان کنید.
از مطرح کردن خواستهتان به صورت سئوالی، خودداری کنید. درخواست کردن به این شکل: " میشه اسباببازیهات را از روی زمین برداری؟ "، میتواند چنین برداشتی را در ذهن کودک ایجاد کند که میتواند نه بگوید. وقتی خواستهای را مطرح کردید، از کودک بخواهیدتا آنرا برایتان تکرار کند، بپرسید: " چه کاری قرار بود انجام بدی؟" و صبر کنید تا چیزی که از شما شنیدند را برایتان بازگو کنند.
به یاد داشته باشید، اشتباه کردن بسیار طبیعی است. برای کودکان بسیارطبیعی است که حواسشان پرت شود، تکانشی رفتار کنند، و یا کاری که قرار بوده انجام دهند را فراموش کنند. به هر اشتباهی به چشم فرصتی برای بهبود مهارتهایشان نگاه کنید.
چطورتمرین کنیم؟
کودک را وقتی به خواستههایتان توجه میکند، با گفتن چنین چیزی تحسین کنید: "از اینکه با اولین بار تذکر دادن تلویزیون را خاموش کردی، ازت ممنوم."
اگر کودکتان برای انجام خواستههایتان و دستورهایی که به او میدهید، مشکل داشت، به آنها فرصت بدهید و کارها و خواستههای کوچک و جزئی مطرح کنید، مثل: " میشه کتاب رو به من بدی"، بابت این کار آنها را تحسین کنید.
5. احترام به فضای شخصی
برخی از بچهها از نزدیک صحبت میکنند. برخی دیگر بدون توجه به اینکه دیگران چه احساسی دارند، توی بغل دیگری میپرند و اصلا توجهی به اینکه طرف مقابل ممکن است ناراحت شود، نمیکنند. بسیار مهم است که به کودکان یاد بدهیم، چطور به فضای شخصی دیگران احترام بگذارند.
داخل خانه قوانینی بگذارید تا کودک تشویق شود به فضای شخصی دیگران احترام بگذارد. " وقتی دری بسته است، در بزند." یکی از این قوانین میتواند باشد.
اگر کودکتان چیزی را که دست دیگری بود، از دستش قاپید، یا وقتی صبرش لبریز شد شروع به هل دادن دیگران کرد، پیامدهای مشخصی برای این کارها مشخص کنید. اگر بیش از اندازه در حین صحبت کردن به دیگران نزدیک ایستاده بود، به عنوان یک فرصت آموزشی به آن نگاه کنید و او احترام به فضای شخصی دیگران را یاد بدهید.
کودکتان را به کناری بکشید و در مورد مشکلات عدم رعایت احترام به فضای شخصی دیگران با او صحبت کنید. با افزایش سن، میتوانید در مورد مفهوم حد و مرز با آنها صحبت کنید – هم وضع کردن حد و مرز برای خودشان، و هم احترام گذاشتن به حد و مرزهای دیگران.
چطورتمرین کنیم؟
به کودکتان یاد بدهید که در حین صحبت با دیگران باید تقریبا به اندازه یک قد بازو فاصله داشته باشد. وقتی درصفی میایستند، در مورد اینکه چقدر باید با نفر جلویی خودشان فاصله داشته باشند با آنها صحبت کنید و تاکید کنید که حواسشان به دستشان باشد. شاید لازم باشد چندین سناریوی مختلف را برایش بازی کنید تا کودک بتواند به درستی مفهوم احترام به حریم شخصی دیگران را یاد بگیرد.
6. برقراری تماس چشمی
برقراری و حفظ تماس چشمی بخش مهمی از ارتباطات است. برخی از کودکان برایشان سخت است که در حین صحبت کردن با دیگری تماس چشمی برقرار کنند. چه کودکتان خجالتی باشد و ترجیح بدهد به زمین خیره شود یا خودش را درگیر کار دیگری کند تا به طرف مقابل نگاه نکند، میبایست به اهمیت برقراری تماس چشمی تاکید کنید.
اگر کودکتان در برقراری تماس چشمی مشکل داشت، فقط به اهمیت موضوع اشاره کنید. به شکلی آرام بگویید: " وقتی کسی با تو صحبت میکند، باید کجا را نگاه کنی؟". به یاد داشته باشید که اصلا نمیخواهیم به کودکی که خجالتی است، اضطراب بیشتر هم وارد کنیم. و وقتی کودکتان به دیگری در حین صحبت کردن نگاه کرد و تماس چشمی برقرار کرد، او را تحسین و تشویق کنید.
چطورتمرین کنیم؟
به فرزندتان نشان دهید وقتی با کسی صحبت کند و او تماس چشمی برقرار نمیکند، احتمالا چه احساسی خواهید داشت:
• از او بخواهید برایتان داستانی تعریف کند، و وقتی او در حال تعریف کردن داستانش بود، به زمین خیره شوید، چشمهایتان را ببندید و یا به هر جایی دوست داشتید نگاه کنید، مگر به او.
• دوباره از او بخواهید داستانی تعریف کنید، و اینبار به شکل مناسبی با او تماس چشمی برقرار کنید.
• در مورد اینکه در این دو وضعیت متفاوت، چه احساسی داشت صحبت کنید.
7. رفتار مودبانه
گفتن کلمههایی مثل متشکرم، لطفا و به جا آوردن آداب سر سفره میتواند به کودک کمک کند تا توجه بسیار مناسبی در خصوص رفتارهای مناسبی دریافت کند. معلمها، والدین و دیگر کودکان به کودک مودب احترام میگذارند.
البته که گاهی یاد دادن رفتار مودبانه میتواند مانند بالا رفتن از یک صخره، سخت باشد. از داد زدن سر سفره، تا برخورد غیر محترمانه، برای همه کودکان پیش میآید که گاهی اوقات رفتار مودبانه را فراموش کنند. ولی بسیار مهم است که به کودکتان توضیح دهید رفتار مودبانه را یادآوری کنید– به خصوص وقتی در خانه دیگران و یا در مدرسه هستند.
چطورتمرین کنیم؟
خودتان نمونه خوبی برای رفتار مودبانه باشید. به طور مرتب به کودک بگویید: " بله لطفا" " خیر متشکرم"
از اینکه در تعامل با دیگران به شکلی مودبانه رفتار کنید، مطمئن شوید. وقتی کودک رفتار مودبانه را فراموش کرد، به او یادآوری کنید و به خاطر به کار بردن رفتارهای مودبانه او را تحسین کنید.